Vreugde – ondanks alles

Iedereen hoopt dat 2021 het jaar zal worden waarin we de coronapandemie achter ons zullen laten en we weer terug kunnen naar ‘normaal’, of op zijn minst ‘normaler’. En die hoop is ergens op gebaseerd, namelijk op de komst van het vaccin. Maar we zijn er nog niet. De komende maanden zullen nog lastig genoeg zijn. 

Op één van de nachtopvanglocaties in Rotterdam die ik bezoek, woonde tot voor kort een meneer die afkomstig was uit Duitsland en naar eigen zeggen een bijnaam had: Freude (vreugde). Iedere keer als ik hem zag, zei ik: “Ha, mr Freude!”en dan lichtten zijn ogen op en verscheen er een grijns op zijn gezicht. Mooi vond ik dat.

Adrian van Kaam

Afgelopen week las ik over een onbekende Nederlander, Adrian van Kaam (1920-2007). Dat wil zeggen: hij is onbekend in Nederland. In Amerika was hij in academische en kerkelijke kringen wél bekend. Hij onderscheidde zich op het gebied van psychologie en theologie. Als jonge priester reisde hij in 1944 vanuit het bevrijde Brabant naar het bezette deel van Nederland, in de overtuiging dat de bevrijding op handen was. Maar toen kwam de Slag om Arnhem en werd de opmars van de geallieerden gestuit. Van Kaam kon niet meer terug en verstopte zich in een schuur. Van daaruit maakte hij de Hongerwinter mee. Zijn gezondheid zou daar blijvende schade van ondervinden. Toch was dit, zo zei hij later, de meest vormende periode van zijn leven, in positieve zin. Al zijn latere werk berustte op de ervaringen die hij opdeed toen hij hulp verleende aan mensen (waaronder Joodse onderduikers) die dreigden te sterven van de honger – en toen hij zelf honger leed. Hij leerde in die periode dat het mogelijk is vreugde te houden, ondanks bizarre omstandigheden.

Altijd verheugd

Voor hem was de bron van die vreugde zijn geloof in God, aan wie hij zich overgaf. Zo kon hij instemmen met de woorden van 1 Tessalonicenzen 5:16. Daar staat: Wees altijd verheugd. Hij benadrukte dat dat wat anders is dan oppervlakkige emotie of optimisme. Het is geen blijdschap die voorbijgaat aan verdriet, of die geen ruimte laat voor klagen. Het is blijdschap die daarónder zit; die dieper huist. Veel meer dan positivisme is deze vreugde voor van Kaam een kwestie van karaktervorming, door steeds de lijn met God te bewaren en zichzelf te trainen in gedachten van waardering en dankbaarheid voor al het goede in de wereld dat we uit Gods hand ontvangen.

In de Hongerwinter vielen allerlei zaken weg die voorheen voor mensen belangrijk waren, zoals uiterlijk, status, bezit en comfort. Het draaide nu om overleven. Mensen kwamen tot inzicht wat écht belangrijk was in het leven en wat de bijzaken waren. Die les nam van Kaam mee toen hij op latere leeftijd naar Amerika vertrok.

Parallellen met onze tijd

Er zijn parallellen te trekken met onze situatie. Net als in de Hongerwinter (een veel extremere tijd overigens dan de tijd waarin wij leven) verkeren wij in een (winter)tijd waarin de bevrijding lonkt, alleen weten we nog niet precies wanneer en moeten we nog door een paar pittige maanden heen. Net als toen zijn we ook in 2020 bepaald bij wat echt belangrijk is: gezondheid, relaties, een dak boven je hoofd en een inkomen waar je van kunt leven, vriendelijkheid, hulpvaardigheid, liefde. We zijn ook opnieuw bepaald bij wat belangrijk is in onze samenleving. Er is veel gezegd en geschreven over eenzaamheid en het belang van omzien naar je naaste. Er is een herontdekking van de natuur en vakanties dichterbij huis. Er is meer waardering gekomen voor mensen in essentiële beroepen. We beseffen dat de wereld niet maakbaar is, dat marktwerking niet alles is, dat solidariteit belangrijk is. Dat is winst.

Tegelijk zien we in de afgelopen maanden ook minder begrip voor elkaar, oplopende irritaties, korte lontjes, egoïstische keuzes en polarisatie. Crises leggen vaak het beste en het slechte van een samenleving bloot. Wat ik hoop en bid, is dat we in deze tijd ook zullen ontdekken dat diepe vreugde mogelijk is, de les die van Kaam leerde. In het gewone leven van alle dag, zelfs in de uitdagende omstandigheden van onze tijd, zijn goedheid, gerechtigheid, schoonheid en waarheid steeds weer te vinden: het zijn gaven uit Gods hand. Het vraagt focus en aandacht om daar opmerkzaam op te zijn.  Mogen we samen ontdekken wat het betekent om als vreugdevolle mensen te leven, te werken en te dienen. Laten we daarbij op elkaar letten en elkaar steunen; samen op weg naar betere tijden!